Sonja Jankov, Mobilnost arhitekture, 2022.

Sintagma mobilnost arhitekture zvuči skoro kao oksimoron jer je prvo što nam pada na pamet, kada je arhitektura u pitanju, upravo njena statičnost i masivna jedinstvenost na određenom mestu. Arhitektura je,međutim, mnogo širi pojam od samih građevina koje nas okružuju i kroz koje se krećemo. Arhitektura obuhvata ili je obuhvaćena širim društvenim planovima, politikama stanovanja i javnih sadržaja, odnosima između potreba i raspoloživih sredstava i prostora, etičkim i ideološkim načelima; ona omogućava emancipaciju, nove forme društvenosti, ona komunicira identitete, ideje i ideologije. Sve te kontekstualne odrednice iz kojih arhitektura nastaje i koje ona omogućava, migratorne su prirode i društva su ih najčešće ili nasleđivala ili patentirala i implementirala na različite lokacije. Uzmimo za primer priuštivo masovno stanovanje koje se pojavilo sa razvojem radničke klase i arhitekturu koja je nastala za te potrebe u mnogim zemljama sveta. Ili, kao drugi primer, standard koji hotel svojim sadržajem i karakteristikama mora da ispunjava da bi dobio status hotela sa pet zvezdica, bilo gde da je u svetu.

Osim što je mobilna putem internacionalnih standardizovanih programa po kojima se gradi, arhitektura je mobilna i putem svojih oblikovnih karakteristika, koje nisu nužno u vezi sa funkcijom, tako da smo svedoci ekspanzije neo-stilova i imitacija antičkih kapitela na najraznovrsnijim građevinama. Međutim, arhitektura je takođe mobilna i svojom migracijom u savremenu umetnost. Umetnička praksa Branislava Nikolića dobar je primer kako i zašto arhitektura migrira u drugu disciplinu, i to upravo u savremenu umetnost. Da bi inicirao ili analizirao migraciju svega onoga što arhitektura predstavlja i što je predstavljeno njome, Nikolić iz diskursa arhitekture ‘pozajmljuje’ dva metoda prezentacije – formu modela i formu prototipa.

Modeli u arhitekturi imaju kratkotrajnu funkciju i potrošne su prirode jer su povezani sa razvojem ideja i specifičan su test preko kojeg se ideje usavršavaju ili odbacuju. Kada ispune svoju funkciju modeli se najčešće odbacuju i uništavaju. Bivajući specifična prostorna osnova koja potpomaže bolje zamišljanje svega onoga što građevina treba da predstavlja, modeli, čak i kada su izrađeni u punoj razmeri, imaju samo prostorne, ali ne i funkcionalne karakteristike građevine, kao što su vodovodno-kanalizacioni sistem, električne instalacije, izolacija, itd. Za razliku od modela, protopi su unikatni proizvodi sa svim svojim funkcijama, napravljeni kako bi zaživeli u serijskoj proizvodnji i stigli do tržišta i korisnika, kao što su na primer to bili prvi stambeni blokovi izgrađeni upotrebom prefabrikovanog konstruktivnog sistema IMS (žeželj, 1957). Obe forme prezentacije, dakle, vrlo realistično predstavljaju objekat koji treba da se realizuje, ali je razlika u njihovoj funkcionalnosti. Kako je umetnost po sebi upotrebno nefunkcionalna, postavlja se pitanje zašto Nikolić koristi obe ove forme – i formu arhitektonskog modela, kao nečeg praznog, privremenog, upotrebno nefunkcionalnog, i formu prototipa, kao gotovog funkcionalnog proizvoda koji se može masovno proizvoditi.

Radovi u kojima Nikolić upotrebljava formu modela u manjoj ili punoj razmeri su If the hat fits the suit (2016), Your room (2017), Plava fabrika (2019/20) i Naseljeno mesto (2020). U pitanju si radovi koji koriste modele po uzoru na realne arhitektonske objekte (napušteni komunistički memorijalni objekat u Tirani koji je vremenom postao sajam i prostor za različite kulturne aktivnosti), zatim po uzoru na opštu tipologiju sobe, ali i po uzoru na piktograme i ikoničke znake. Tako Plava fabrika evocira brojne šabačke promotivne materijale i suvenire koji su imali na sebi piktogram fabrike, kako bi odrazili industrijski identitet grada i stvorili sliku koja je ostala duboko urezana u kolektivno sećanje iako Šabac nije više primarno industrijski grad. Naseljeno mesto, pak, tematizuje saobraćajni znak za naseljeno mesto, i ukazuje da je srpska verzija ovog piktograma koji najavljuje svu arhitekturu jednog podneblja u stvari modifikovana nemačka verzija.

Za razliku od ovih radova, imamo i one koji preuzimaju formu prototipa, te se Katedrala (2012) i Ispovedaonica (2018) pojavljuju kao gotovi, upotrebni objekti/proizvodi – kao funkcionalni pokretni radijator u obliku gotske katedrale i kao ispovedaonica od recikliranog drveta.

Pored toga, u Nikolićevom opusu nalazimo i radove koji bi se mogli klasifikovati i kao modeli i kao protipi, to jest kao naizgled upotrebni objekti koji imaju oblik arhitektonskog modela. Najupečatljiviji primeri toga su radovi Sekundarna arhitektura (2013, realizovan sa Bobanom Mladenovićem) i Convertible (2019). Reč je o gotovoj kući od bačenih materijala, koja svedoči o snalaženju zarad preživljavanja i o sposobnosti recikliranja bačenih materijala da bi se obezbedio krov nad glavom svojoj porodici, i o specifičnom objektu koji izgleda kao komad nameštaja, a koji dobija odlike džamije, katedrale ili fabrike u zavisnosti od toga koji mu se toranj stavi. Kombinovanjem forme modela i prototipa u svojoj umetničkoj praksi, Nikolić ukazuje na različite tipove mobilnosti arhitekture, te u njegovim radovima vidimo piramidu iz Albanije, ispovedaonicu koja je od inicijalne ideje u Gracu, preko Rijeke i Novog Sada nastavila svoj put u druge gradove, a tu je i specifično posrbljavanje nemačkog piktograma za naseljeno mesto.

U Nikolićevim radovima, motivi fabrike, kuće, katedrale, džamije i mauzoleja sa crvenom petokrakom postaju univerzalne metafore proizvodnje, zajednice, nematerijalnog, uzaludnih ratova, prolaznosti ideologije. Korišćenjem odbačenih materijala i forme arhitektonskog modela kao efemernog objekta, Nikolić ukazuje na nepostojanu prirodu svega onoga što arhitektura predstavlja – industrije, nacionalno-verskih identiteta, društveno-političkih konteksta u kojima arhitektura nastaje, ekonomskih prilika koje je grade. Sa druge strane, odabirom forme prototipa, kao uzorka po kojem se nov patent stavlja u masovnu proizvodnju, Nikolić ukazuje da svo to nasleđe nije prolazno, odbačeno i statično u prošlosti, već da može koristiti budućim generacijama u novoj (recikliranoj) formi, postajući time mobilno i kroz vreme, a ne samo kroz prostor.

Sonja Jankov,
nezavisna kustoskinja